پيغامبران را ؟ * ( فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ ) * ، آن روز خبرها بر ايشان پوشيده شود ، يعنى وجوه حجّت و عذر ، تا عذرى نتوانند بياوردن ( 1 ) . و براى آن نتوانند عذر آوردن كه عذر ندارند ، و خداى تعالى هيچ عذر رها نكرده باشد ( 2 ) ايشان را كه به آن تعلَّل كنند ، و هيچ حجّت نبود ايشان را بر خداى ، بل حجّت خداى را بود بر ايشان . * ( فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ ) * ، ايشان يكديگر را نپرسند . گفتند : معنى آن است كه ايشان جواب ندهند از اين سخن كه * ( ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ ) * ، از آن كه دانند كه آن ( 3 ) جواب كه خواهند دادن ( 4 ) ايشان را زيان دارد . و گفتند : ايشان در آن حال بر سبيل [ 191 - ر ] مشورت با يكديگر سخن نگويند چنان كه در دنيا كردندى . * ( فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ) * ، امّا آن كس كه او توبه كار باشد ( 5 ) و مؤمن و عمل صالح كرده باشد ، بود كه از جملهء رستگاران و ظفر يافتگان باشد . آنگه گفت : * ( وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَيَخْتارُ ) * ، خداى تو بيافريند آنچه خواهد ، و اختيار كند آنچه خواهد . * ( ما كانَ لَهُمُ ) * ( 6 ) * ( ) * ، مقريان را در اين دو وجه هست : يكى آن كه : وقف كردند اين جا ( 7 ) كه * ( ما يَشاءُ وَيَخْتارُ ) * ، به ابتدا كردند ، و « ما » بر اين اختيار موصوله باشد ، و معنى آن بود كه خداى تو اختيار كند آنچه اختيار ايشان باشد ، يعنى ايشان را آن دهد كه ايشان خواهند . و وجه دگر آن است كه : وقف بر « يختار » كردند . و * ( ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ ) * ، كلامى باشد مستأنف . و بر ( 8 ) اين وجه « ما » نفى بود ، يعنى خداى تو آنچه خواهد بيافريند و آنچه خواهد برگزيند ، ايشان را اختيارى نيست ، بل همه اختيار خداى راست ، و اين وجه معتمد است براى سياقت آيت و براى آن كه در دگر آيت گفت : وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّه وَرَسُولُه أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ

--> ( 1 ) . آط ، آب ، آز ، مش ، كا : آوردن . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها براى . ( 3 ) . آج ، لب ، آل : اين . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : داد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها بجز كا : كس كه تائب بود . ( 6 ) . آط ، آب ، آز ، مش الخيرة . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز كا : آن جا . ( 8 ) . آل : در .